Steden kunnen nog veel slimmer worden dan ze nu al zijn, maar dan moet de manier waarop bewoners besluiten nemen en van elkaar leren wel drastisch op de schop. “We moeten ontrafelen hoe sociale media werken en die beginselen dan toepassen op de stedelijke realiteit.”

Universiteiten, gemeenteraden, vakbonden; het zijn instituten uit het verleden, niet meer in staat om de snelle ontwikkelingen in het moderne leven bij te benen. “Ze zijn te traag, hebben nauwelijks lerend vermogen om adequaat te reageren op veranderingen. Je ziet ze dan ook een voor een afbrokkelen.” Dat zegt Zef Hemel, hoogleraar Grootstedelijke Vraagstukken aan de Universiteit van Amsterdam. “De toekomst is aan stedelijke platforms die flexibel zijn en snel kunnen leren.”

Hemel is geen doorsnee-academicus. Hij blijft niet zitten denken achter zijn bureau, maar bedrijft action research. Al enkele jaren organiseert de hoogleraar bijeenkomsten, debatten en lezingenreeksen waarin hij gestalte probeert te geven aan flexibele en tijdelijke ‘platforms’, bestaande uit Amsterdammers van heel divers pluimage, die samen oplossingen voor stedelijke problemen bedenken. Vanaf 12 april volgend jaar komt al dit voorwerk samen in de expositie en congressenreeks Volksvlijt2016 in de openbare bibliotheek op het Oosterdok in Amsterdam: een glimp van de stedelijke toekomst.
Technologie is een dominante component geworden in het denken over smart cities, ziet Hemel. “Rond het jaar 2000 woonde al meer dan de helft van de wereldbevolking in steden. Daarmee kwam een enorme afzetmarkt in beeld en bedrijven als IBM, Cisco en Google doken daarom op de stad, met de belofte dat zij steden slim zouden maken. Europese steden konden dienen als proeftuin en de opgedane kennis kon dan worden geëxporteerd naar megasteden in de Perzische Golf en Azië”, zegt Hemel.

“Sinds die tijd draait smart city om technologie. Vergeten wordt dat steden van nature al bijzonder intelligent zijn, ook zonder technologie. Steden werken als een brein, met collectieve intelligentie. Steden verzinnen fantastische oplossingen voor alles.” Maar hoe die stedelijke intelligentie te organiseren als de oude overlegstructuren niet meer voldoen? Creëer nieuwe structuren, is Zef Hemels antwoord. Maak platforms waar van elkaar leren centraal staat. En kijk goed naar internet en sociale media. Hemel: “Platforms op sociale media zijn interactief, open en tijdelijk. Mensen leren er van elkaar. En dat gaat heel snel. Die platforms werken zolang ze door de mensen zelf zinvol gevonden worden, daarna vallen ze weer uiteen. Dat principe wil ik gebruiken. Ik ontrafel sociale media, de software, en die kennis gebruik ik dan offline, in de realiteit. Ik keer het om.”

De Amsterdamse hoogleraar ziet zijn experimenten niet als een spelletje. Verandering is hard nodig, meent hij. “We zullen met z’n allen een nieuw Groot Verhaal moeten schrijven over de toekomstige economie van onze stad en daarin gaan geloven. Een alternatief voor het grote verhaal van het kapitalisme, want dat lijkt op zijn eind te lopen.” Samen met een aantal kunstenaars doet Hemel momenteel een eerste aanzet voor zo’n verhaal. “Kunstenaars hebben verbeeldingskracht, zijn open minded. Die kunnen ons helpen.”

In het kader van Volksvlijt2016 worden twaalf ‘campussen’ ontwikkeld, met thema’s als voedsel, media, toerisme, logistiek, gezondheid, innovatie en ‘zelfvoorzienende wijk’. “Dit worden allemaal hoofdstukken uit het Grote Verhaal. Ik ga tout Amsterdam mobiliseren”, zegt Hemel. Maar gelooft de hoogleraar echt dat dit programma ons een blik op de toekomst gaat geven? Jazeker, stelt hij, en dat hij daarin niet alleen staat bewijzen wel de experimenten die hij eerder op uitnodiging deed in andere steden als Moskou, Taipei, Seoul en, recentelijk, Belgrado.